7 Trường Hợp Hợp Đồng Bảo Hiểm Vô Hiệu: Cần Lưu Ý Những Gì

Điều gì khiến một thỏa thuận bảo vệ tài chính mà bạn kỳ vọng bỗng dưng không còn hiệu lực? Hãy cùng tìm hiểu nhé.

Theo Luật Kinh doanh Bảo hiểm 2022, khi nào hợp đồng vô hiệu là hợp đồng bảo hiểm không có giá trị pháp lý ngay từ thời điểm giao kết, do vi phạm một hoặc nhiều điều kiện về nội dung, chủ thể, mục đích hoặc hình thức theo quy định pháp luật.

Cụ thể, Điều 22 Luật Kinh doanh Bảo hiểm 2022 quy định rõ:

“Hợp đồng bảo hiểm vô hiệu khi không đáp ứng điều kiện để có hiệu lực theo quy định của pháp luật về dân sự hoặc vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội.”

Đồng thời, theo Điều 117 Bộ luật Dân sự 2015, một giao dịch dân sự (bao gồm hợp đồng bảo hiểm) chỉ có hiệu lực khi thỏa mãn các điều kiện như: chủ thể có năng lực hành vi dân sự; nội dung và mục đích không vi phạm pháp luật hoặc đạo đức xã hội; và hình thức đúng quy định.

Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm số 08/2022/QH15 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2023), trường hợp hợp đồng bảo hiểm vô hiệu được quy định tại Điều 22. Cụ thể, hợp đồng bảo hiểm bị vô hiệu trong các trường hợp sau:

• Bên mua bảo hiểm không có quyền lợi có thể được bảo hiểm
• Tại thời điểm giao kết hợp đồng bảo hiểm, đối tượng bảo hiểm không tồn tại
• Tại thời điểm giao kết hợp đồng bảo hiểm, bên mua bảo hiểm biết sự kiện bảo hiểm đã xảy ra
• Bên mua bảo hiểm hoặc doanh nghiệp bảo hiểm có hành vi gian lận khi giao kết hợp đồng bảo hiểm
  
  

Bổ sung từ Bộ luật Dân sự số 91/2015/QH13, một hợp đồng nói chung (bao gồm cả hợp đồng bảo hiểm) có thể bị tuyên hợp đồng bảo hiểm vô hiệu theo Điều 117 nếu thuộc một trong các trường hợp:

• Vi phạm điều cấm của luật
• Trái đạo đức xã hội
• Giả tạo
• Do người không có năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện
• Do người bị hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập, thực hiện (đối với những hợp đồng phải được người đại diện theo pháp luật đồng ý).

• Vô hiệu toàn bộ: Là khi toàn bộ nội dung hợp đồng không đáp ứng điều kiện pháp luật → hợp đồng không có giá trị kể từ thời điểm ký kết.
• Vô hiệu một phần: Là khi chỉ một phần nội dung hoặc điều khoản hợp đồng vi phạm → phần đó không có giá trị, nhưng phần còn lại (nếu không ảnh hưởng) vẫn có hiệu lực.
  
  

Việc phân biệt hợp đồng bảo hiểm vô hiệu rất quan trọng, bởi nó quyết định phạm vi trách nhiệm và quyền lợi còn lại của bên tham gia bảo hiểm trong từng trường hợp cụ thể.

Về quyền lợi của người tham gia bảo hiểm

Người mua bảo hiểm sẽ không được hưởng bất kỳ quyền lợi nào từ hợp đồng bảo hiểm bị vô hiệu. Dù đã đóng phí bảo hiểm đầy đủ, nhưng nếu hợp đồng bị xác định là vô hiệu toàn phần, công ty bảo hiểm không có nghĩa vụ chi trả quyền lợi bảo hiểm.

Về nghĩa vụ của doanh nghiệp bảo hiểm

Doanh nghiệp bảo hiểm sẽ không phải thực hiện chi trả quyền lợi cho người tham gia. Tuy nhiên, nếu họ là bên có lỗi khiến hợp đồng bị vô hiệu (ví dụ: cố tình ký hợp đồng sai quy định, lừa dối thông tin...), thì có thể phải bồi thường thiệt hại theo quy định pháp luật.

Về việc hoàn trả phí bảo hiểm

• Trong đa số trường hợp, phí bảo hiểm sẽ được hoàn trả lại cho người tham gia sau khi hợp đồng bảo hiểm vô hiệu.
• Tuy nhiên, số tiền hoàn lại có thể bị khấu trừ chi phí hợp lý (nếu có), và tùy vào việc bên nào gây ra lỗi dẫn đến vô hiệu.
• Trường hợp người tham gia bảo hiểm cố tình cung cấp sai sự thật hoặc lừa dối, họ có thể không được hoàn phí và thậm chí bị xử lý theo pháp luật.
  
  

Đây là một trong những lý do phổ biến bị tuyên khi nào hợp đồng vô hiệu. Khi bên mua bảo hiểm cố tình khai báo sai sự thật, che giấu hoặc bỏ sót thông tin quan trọng liên quan đến tình trạng sức khỏe, tài sản, mức độ rủi ro… thì doanh nghiệp bảo hiểm có quyền từ chối chi trả và yêu cầu tuyên bố hợp đồng vô hiệu.

Ví dụ: Khách hàng bị bệnh nền nhưng không khai trong hồ sơ bảo hiểm sức khỏe. Khi sự kiện bảo hiểm xảy ra, công ty phát hiện thông tin sai lệch – hợp đồng có thể bị vô hiệu ngay lập tức.

Nếu tại thời điểm giao kết hợp đồng, đối tượng được bảo hiểm không tồn tại hoặc không thỏa mãn điều kiện hợp lệ theo quy định pháp luật, thì hợp đồng bảo hiểm vô hiệu ngay lật tức. Điều này thường xảy ra trong các hợp đồng bảo hiểm tài sản.

Ví dụ: Bảo hiểm cho một chiếc xe đã bị tai nạn và hư hỏng hoàn toàn trước ngày ký hợp đồng – là vi phạm điều kiện về đối tượng bảo hiểm.

Hợp đồng bảo hiểm phải tuân thủ pháp luật và không được trái với thuần phong mỹ tục. Nếu hợp đồng được lập nhằm lợi dụng để trục lợi, rửa tiền, hợp thức hóa hành vi vi phạm pháp luật... thì sẽ bị coi là hợp đồng bảo hiểm bị vô hiệu.

Ví dụ: Mua bảo hiểm cho một tài sản không thuộc quyền sở hữu hợp pháp với mục đích trục lợi khi tài sản mất mát.

Chủ thể tham gia hợp đồng phải có đầy đủ năng lực hành vi dân sự theo quy định tại Bộ luật Dân sự. Nếu người tham gia chưa đủ tuổi, bị mất năng lực hành vi, hoặc không có đại diện hợp pháp khi ký kết thì sẽ bị liệt vào trường hợp hợp đồng bảo hiểm vô hiệu.

Ví dụ: Một người chưa đủ 18 tuổi tự ký hợp đồng bảo hiểm nhân thọ mà không có người giám hộ hợp pháp đi cùng.

Tham khảo cách mua bảo hiểm cho con đến năm 18 tuổi để cha mẹ chuẩn bị!

Hợp đồng bảo hiểm bắt buộc phải lập thành văn bản, thể hiện đầy đủ điều khoản, chữ ký các bên... Nếu ký kết bằng lời nói, thiếu thông tin, hoặc có hình thức không đúng quy chuẩn → sẽ bị tuyên vô hiệu về mặt pháp lý.

Ví dụ: Thỏa thuận bảo hiểm qua tin nhắn, email không có xác nhận chính thức sẽ không có giá trị pháp lý.

Nắm rõ các thuật ngữ bảo hiểm nhân thọ để không nhầm lẫn về các hạng mục bảo hiểm!

Khi hợp đồng được ký kết chỉ nhằm che giấu một giao dịch khác hoặc không thực sự mong muốn phát sinh quyền và nghĩa vụ, thì đây được xem là hợp đồng giả tạo. Pháp luật không công nhận loại hợp đồng này và hợp đồng bảo hiểm vô hiệu theo quy định.

Ví dụ: Mua bảo hiểm cho một người không quen biết để hợp thức hóa việc chuyển tiền qua công ty bảo hiểm.

Nếu bên mua bảo hiểm bị ép buộc phải ký hợp đồng trái với ý chí thật sự – thì hợp đồng có thể bị tuyên vô hiệu theo quy định của Bộ luật Dân sự.

Ví dụ: Nhân viên tư vấn dọa dẫm hoặc ép buộc khách hàng cao tuổi ký hợp đồng bảo hiểm nhân thọ dù người này không hiểu rõ nội dung.

Nên mua bảo hiểm cho người trên 65 tuổi như thế nào cho đúng?

Thông thường KHÔNG thể khôi phục lại hợp đồng bảo hiểm đã bị tuyên vô hiệu. Khi một hợp đồng bị xác định vô hiệu, tức là nó không có giá trị pháp lý ngay từ thời điểm ký kết – giống như việc hợp đồng “chưa từng tồn tại”.

Tuy nhiên, tùy từng nguyên nhân gây vô hiệu, sẽ có trường hợp ngoại lệ hoặc giải pháp thay thế phù hợp:

Lý do vô hiệu đến từ lỗi hình thức (ví dụ thiếu chữ ký, sai mẫu, ký sai ngày tháng…)

• Trong một số trường hợp, các bên có thể cùng thống nhất lập lại hợp đồng mới với đầy đủ thông tin và hình thức hợp lệ theo quy định pháp luật.
  
  

Do hiểu lầm hoặc cưỡng ép (Điều 127, 128 Bộ luật Dân sự):

• Nếu bên bị thiệt hại có yêu cầu và được sự đồng thuận từ bên kia, hai bên có thể thương lượng ký lại hợp đồng mới, khi tình trạng ép buộc/đe dọa đã được gỡ bỏ.

• Khi nguyên nhân vô hiệu là do vi phạm pháp luật nghiêm trọng (gian dối, trục lợi, đối tượng không hợp pháp...).
• Khi một bên cố tình cung cấp sai sự thật để hưởng quyền lợi → thường bị từ chối toàn bộ, không được khôi phục và còn có thể bị xử lý theo pháp luật.

Để tránh rủi ro vô hiệu – đồng nghĩa với việc mất đi toàn bộ quyền lợi bảo hiểm, bạn cần chủ động áp dụng một số biện pháp phòng ngừa và xử lý đúng cách khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Đây là nguyên tắc vàng trong mọi hợp đồng bảo hiểm. Từ thông tin cá nhân, lịch sử bệnh lý, đến tình trạng tài sản hay mức độ rủi ro… bạn cần cung cấp chính xác và trung thực tuyệt đối.

Lưu ý: Nếu không chắc chắn một thông tin nào đó có cần khai báo hay không – tốt nhất hãy hỏi trực tiếp nhân viên tư vấn để được làm rõ.

Nhiều người thường bỏ qua hoặc không đọc kỹ các điều khoản chi tiết trong hợp đồng, đặc biệt là:

• Điều khoản loại trừ bảo hiểm
• Trách nhiệm và quyền lợi của hai bên
• Các trường hợp hợp đồng có thể vô hiệu.

• Người đứng tên hợp đồng phải đủ 18 tuổi và có đầy đủ năng lực hành vi dân sự.
• Nếu người tham gia là người chưa thành niên, người mất năng lực, cần có người giám hộ hợp pháp đi cùng và ký xác nhận.

Luôn giữ lại:

• Hợp đồng gốc có chữ ký, dấu mộc
• Biên lai đóng phí
• Thông tin liên lạc với tư vấn viên/công ty bảo hiểm
  
  

Những giấy tờ này sẽ là căn cứ pháp lý quan trọng nếu phát sinh tranh chấp hoặc có nguy cơ khi nào hợp đồng vô hiệu.

Nếu có thay đổi về tình trạng sức khỏe, nghề nghiệp, nơi ở, tài sản, v.v… → bạn nên thông báo sớm cho công ty bảo hiểm để cập nhật vào hồ sơ. Việc cập nhật này sẽ giúp hợp đồng luôn đúng thực tế và hợp lệ trong suốt thời gian hiệu lực.

Khi phát hiện hoặc nghi ngờ hợp đồng có dấu hiệu sai sót (thiếu chữ ký, sai thông tin, rủi ro bị vô hiệu...), bạn cần thực hiện các bước sau để tránh hợp đồng bảo hiểm vô hiệu:

• Gửi văn bản yêu cầu công ty bảo hiểm xác nhận lại tình trạng hợp đồng.
• Nhờ luật sư hoặc chuyên viên pháp lý tư vấn.
• Trong trường hợp cần thiết, yêu cầu lập lại hợp đồng mới để đảm bảo tính pháp lý và quyền lợi.
• Tiến hành thương lượng và hòa giải: Cố gắng thương lượng và hòa giải với doanh nghiệp bảo hiểm để tìm ra giải pháp hợp lý cho cả hai bên.

Có thể được hoàn trả toàn bộ hoặc một phần, tùy vào lỗi phát sinh từ phía nào:

• Nếu trường hợp hợp đồng bảo hiểm vô hiệu do lỗi của công ty bảo hiểm (ví dụ tư vấn sai, sai mẫu hợp đồng...) thì người tham gia được hoàn trả toàn bộ phí đã đóng.
• Nếu hợp đồng bảo hiểm bị vô hiệu do lỗi từ người mua bảo hiểm (khai gian, vi phạm pháp luật...) thì có thể không được hoàn lại phí, hoặc chỉ được hoàn một phần phí chưa sử dụng, tùy theo từng trường hợp.

Có. Theo quy định tại Điều 131 Bộ luật Dân sự 2015, khi nào hợp đồng vô hiệu mà không ảnh hưởng đến hiệu lực của các phần còn lại, thì những điều khoản còn lại vẫn có giá trị pháp lý.

Ví dụ: Một điều khoản bảo hiểm cho tài sản A bị vô hiệu, nhưng điều khoản bảo hiểm cho tài sản B vẫn được giữ nguyên hiệu lực.

Trách nhiệm có thể thuộc về:

• Người môi giới (tư vấn viên): Nếu tư vấn sai thông tin, ép khách hàng ký hợp đồng sai lệch – có thể bị truy cứu trách nhiệm dân sự, hoặc bị xử lý theo quy định nghề nghiệp.
• Doanh nghiệp bảo hiểm: Nếu người môi giới là nhân viên/đại diện của công ty, thì công ty chịu trách nhiệm liên đới về hành vi sai sót gây hậu quả.
  
  

Khách hàng hoàn toàn có quyền yêu cầu bồi thường thiệt hại nếu chứng minh được lỗi tư vấn sai khiến hợp đồng bảo hiểm bị vô hiệu.

Với hợp đồng bảo hiểm vô hiệu, thì không thể khôi phục, vì đã bị coi là không tồn tại về pháp lý.

Đối với trường hợp hợp đồng mất hiệu lực (chứ không phải vô hiệu), thời hạn yêu cầu khôi phục được quy định rõ trong từng loại sản phẩm:

• Thông thường từ 60 – 24 tháng kể từ ngày hợp đồng mất hiệu lực.
• Người tham gia cần nộp lại hồ sơ sức khỏe, hoàn tất khoản phí còn thiếu, và phải được công ty chấp thuận.

Có thể, nếu bạn có đủ bằng chứng cho thấy khi nào hợp đồng vô hiệu:

• Công ty bảo hiểm/tư vấn viên tư vấn sai, cố tình lập hợp đồng sai quy định, hoặc
• Việc tuyên bố vô hiệu là không hợp lý, gây thiệt hại quyền lợi chính đáng của bạn.
  
  

Trong trường hợp hợp đồng bảo hiểm bị vô hiệu, bạn có quyền:

• Khiếu nại nội bộ lên công ty bảo hiểm,
• Gửi đơn đến Cục Quản lý, Giám sát bảo hiểm (Bộ Tài chính),
• Hoặc khởi kiện ra tòa án có thẩm quyền để bảo vệ quyền lợi.